Potencjał obronny - Obronność - Biuro Bezpieczeństwa Narodowego

Potencjał obronny

Potencjał obronny tworzą: służba zagraniczna (dyplomacja) pracująca na rzecz bezpieczeństwa, Siły Zbrojne RP, wojskowe służby specjalne oraz przemysł obronny.

Służba zagraniczna pracująca na rzecz bezpieczeństwa funkcjonuje i przekształca się zgodnie ze współczesnymi trendami oraz zmieniającą się sytuacją geopolityczną i ekonomiczną. Polska ma swoje ambasady w 89 państwach oraz przedstawicielstwa przy 9 organizacjach międzynarodowych. Działa 36 konsulatów generalnych w 19 państwach oraz dodatkowo funkcjonują wydziały konsularne polskich ambasad. Obecnie prowadzone są 23 Instytuty Polskie poza granicami kraju (stan na 31 grudnia 2012 r.). Wsparciem dla służby zagranicznej pracującej na rzecz bezpieczeństwa jest działalność 55 ataszatów obrony (AO) przy przedstawicielstwach dyplomatycznych RP w całym świecie. Są one ważnym elementem w strukturach ambasad RP i odgrywają istotną rolę w zakresie rozwoju i koordynacji międzynarodowej współpracy wojskowej. Zadaniem polityki zagranicznej i dyplomacji jako jej narzędzia jest zapewnienie korzystnych warunków międzynarodowych, możliwie najpełniej gwarantujących bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej i dbałość o jej szeroko pojęte interesy bezpieczeństwa. Dyplomacja pozwala państwu na wyrażenie i prowadzenie polityki zagranicznej poprzez m.in. odpowiednie podstawy prawne, organizację, kadry, procedury i metody działania. Graniczne położenie Polski w Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego i Unii Europejskiej nakłada szczególną odpowiedzialność na dyplomację.

Dyplomacja Polski reprezentuje interesy dużego państwa środkowoeuropejskiego, wyróżniającego się ambicją odgrywania istotnej roli w Europie. Jej działania polegają na kształtowaniu stabilnego międzynarodowego środowiska bezpieczeństwa w wymiarze regionalnym i globalnym, poprzez współpracę międzynarodową, zwłaszcza w ramach Sojuszu Północnoatlantyckiego, Unii Europejskiej, Organizacji Narodów Zjednoczonych, Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie i innych organizacji międzynarodowych oraz w relacjach z najbliższymi sąsiadami i głównymi partnerami. Szczególnie ważną rolę w ramach służby zagranicznej pracującej na rzecz bezpieczeństwa odgrywa Stałe Przedstawicielstwo RP przy NATO, które na bieżąco uczestniczy w procesach decyzyjnych Sojuszu Północnoatlantyckiego. Istotne zadania na rzecz bezpieczeństwa realizowane są również przez Stałe Przedstawicielstwo RP przy Unii Europejskiej. Ich walorem jest możliwość zabiegania w ramach Sojuszu i UE o uwzględnienie w pracach tych organizacji polskich interesów narodowych i celów strategicznych. Realizowane jest to poprzez uczestnictwo w pracach i spotkaniach różnych komitetów i grup roboczych.

Polskie Przedstawicielstwo Wojskowe (PPW) przy Komitecie Wojskowym NATO i Komitecie Wojskowym UE oraz przedstawicielstwa przy dowództwach strategicznych NATO są komórkami łącznikowymi między narodowymi a sojuszniczymi władzami wojskowymi. Działalność PPW koncentruje się zasadniczo na problematyce bezpieczeństwa militarnego obszaru euroatlantyckiego oraz współpracy wojskowej między sojusznikami a partnerami z NATO i UE. O sile PPW decyduje także ich zdolność do wpływania na bieżące funkcjonowanie NATO i UE, poprzez uczestniczenie w procesach planowania obronnego, zarządzania kryzysowego, transformacji struktur dowodzenia, wymiany informacji oraz danych rozpoznawczych i wywiadowczych, a także zdolność rozwijania wojskowo-cywilnej współpracy z instytucjami zajmującymi się bezpieczeństwem międzynarodowym.

Na świecie powszechnie funkcjonują dwa modele naboru pracowników dyplomatycznych: model amerykański (wyższe stanowiska dyplomatyczne przyznawane są działaczom i osobom zasłużonym dla partii, która zwyciężyła w wyborach, stanowiska wykonawcze – zawodowym dyplomatom o najwyższych kwalifikacjach) i model europejski (stanowiska dyplomatyczne sprawowane są wyłącznie przez specjalistów wyłonionych w konkursie spośród pracowników resortu spraw zagranicznych). W polskich warunkach stosowany jest model mieszany. Stanowiska na placówkach zagranicznych obsadzane są częściowo przez nieprzygotowanych działaczy partyjnych, częściowo przez „nabór zewnętrzny” z ministerstw i urzędów centralnych, częściowo przez kadrowych pracowników MSZ. Uzupełniają ten obraz attaché wojskowi i oficerowie łącznikowi służb mundurowych oraz pracownicy Instytutów Polskich, którzy często nie mieli wcześniej do czynienia z dyplomacją. Spośród wszystkich tych kategorii tylko zawodowi dyplomaci, attaché wojskowi oraz ofi cerowie łącznikowi zawsze otrzymują przygotowanie wystarczające do podjęcia służby zagranicznej.

Siły Zbrojne RP pozostają kluczowym instrumentem przeznaczonym do realizacji polskiej polityki bezpieczeństwa. Ich konstytucyjnym zadaniem jest ochrona niepodległości Polski i niepodzielności jej terytorium oraz zapewnienie bezpieczeństwa i nienaruszalności granic państwowych. Siły Zbrojne RP utrzymują gotowość do realizacji trzech rodzajów misji: zagwarantowania obrony państwa i przeciwstawienia się agresji; udziału w procesie stabilizacji sytuacji międzynarodowej oraz w operacjach reagowania kryzysowego i humanitarnych; wspierania bezpieczeństwa wewnętrznego i pomocy społeczeństwu. W skład Sił Zbrojnych RP wchodzą cztery rodzaje: Wojska Lądowe, Siły Powietrzne, Marynarka Wojenna RP i Wojska Specjalne. Stan etatowy SZ RP obejmuje 120 tys. stanowisk wojskowych, w tym 100 tys. przewidzianych dla żołnierzy służby czynnej oraz 20 tys. przeznaczonych dla żołnierzy Narodowych Sił Rezerwowych (NSR).

Polskie siły zbrojne od ponad dwóch dekad podlegają głębokiej systemowej transformacji. Punktem wyjścia była ponad 400-tysięczna armia masowa, bazująca na żołnierzach z poboru, koncentrująca swój wysiłek na przygotowaniach do dużego konfliktu zbrojnego w ramach wojsk Układu Warszawskiego. Nieodłącznym elementem tego systemu było posiadanie znaczących i kosztownych rezerw. Dalsze utrzymywanie takiego potencjału w zupełnie odmiennych warunkach geopolitycznych nie tylko nie odpowiadało potrzebom obronnym, ale także zdecydowanie przekraczało możliwości ekonomiczne państwa. Początkowa faza transformacji polegała w istocie na dość chaotycznej redukcji stanów osobowych oraz znacznych ilości sprzętu i uzbrojenia wojskowego. Tylko w latach 1989–1993 siły zbrojne zostały zredukowane o 25 proc. Reformy organizacyjno-strukturalne prowadzone według zmieniających się koncepcji doprowadziły z jednej strony do uzyskania pewnych oszczędności, z drugiej jednak – do utraty niektórych zdolności (rezultat wycofania ze służby dużej ilości przestarzałego sprzętu i uzbrojenia, w tym środków rażenia) oraz degradacji technicznej uzbrojenia (głównie poradzieckiego), wyposażenia i infrastruktury wojskowej. Negatywną konsekwencją przemian była również nierównomierna i nieefektywna dyslokacja jednostek wojskowych (często w oderwaniu od bazy poligonowej) oraz niekorzystne zmiany proporcji między komponentami bojowymi a ich szeroko rozumianym zapleczem (jednostki wsparcia, potencjał systemu szkolenia i kształcenia, rozbudowane struktury dowodzenia itp.). Wszystkie te czynniki rzutowały bezpośrednio na poziom zdolności obronnych.

Druga faza transformacji i próba uporządkowania tego procesu rozpoczęła się wraz z podjęciem starań o członkostwo Polski w Sojuszu Północnoatlantyckim. Uruchomiono proces standaryzacji oraz podjęto wysiłki w kierunku osiągnięcia kompatybilności i interoperacyjności Sił Zbrojnych RP z wojskami innych państw członkowskich NATO. Sukcesywnie zmniejszano także liczbę garnizonów, a wychodząc naprzeciw społecznym oczekiwaniom rozpoczęto stopniowe skracanie okresu zasadniczej służby wojskowej.

Ważną cezurą, rozpoczynającą trzeci etap procesu transformacji sił zbrojnych, było przyjęcie 25 maja 2001 r. ustawy o przebudowie i modernizacji technicznej oraz finansowaniu Sił Zbrojnych RP. Wprowadziła ona, nowe w polskim systemie prawnym, systemowe rozwiązanie corocznego przeznaczania z budżetu państwa na obronność nie mniej niż 1,95 proc. PKB z roku poprzedniego. Rozwiązanie to zostało przyjęte dzięki zgodzie elit politycznych ponad podziałami partyjnymi. Zgodnie z tą ustawą przygotowano i uruchomiono „Program przebudowy i modernizacji technicznej Sił Zbrojnych RP w latach 2001–2006” – pierwszy z serii programów transformacji polskiej armii dostosowanych do cyklu planowania obronnego NATO, dzięki którym możliwe było osiągnięcie, a następnie przekroczenie poziomu 20 proc. wydatków majątkowych (modernizacyjnych) w ramach budżetu obronnego. Uruchomiono duże projekty modernizacyjne (patrz: rys. 8), zakończone m.in. wdrożeniem do służby samolotów wielozadaniowych F-16, samolotów transportowych CASA, przeciwpancernych pocisków kierowanych Spike, kołowych transporterów opancerzonych (KTO) Rosomak. Nastąpił proces znacznej komputeryzacji i informatyzacji wojska.

Kolejny etap transformacji polskiej armii rozpoczął się wraz z przyjęciem 5 sierpnia 2008 r. przez Radę Ministrów „Programu profesjonalizacji Sił Zbrojnych na lata 2008–2010”. Uzawodowienie sił zbrojnych było najważniejszą decyzją transformacyjną w ostatnim dwudziestoleciu. Nadało to służbie wojskowej całkowicie dobrowolny, ochotniczy charakter – ze wszystkimi tego konsekwencjami.

Wywiad i kontrwywiad wojskowy. Działania wywiadowcze na rzecz Sił Zbrojnych RP wykonuje Służba Wywiadu Wojskowego (SWW). Jest to służba specjalna ochrony przed zagrożeniami zewnętrznymi dla obronności państwa, bezpieczeństwa i zdolności bojowej SZ RP oraz innych jednostek organizacyjnych podległych lub nadzorowanych przez ministra obrony narodowej. SWW powstała po rozwiązaniu Wojskowych Służb Informacyjnych w 2006 r. i działa na podstawie ustawy z 9 czerwca 2006 r. o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu Wojskowego. Szef SWW podlega ministrowi obrony narodowej, z zastrzeżeniem uprawnień prezesa Rady Ministrów lub ministra-koordynatora służb specjalnych w przypadku jego powołania.

Formacja ta jest członkiem międzynarodowej wspólnoty wywiadowczej. Bierze udział w wymianie informacji i doświadczeń między służbami wywiadowczymi państw NATO i UE. Zadania SWW realizowane są poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Działalność SWW na terytorium Polski może być prowadzona wyłącznie w związku z jej działalnością poza granicami państwa. W granicach ustawowych zadań funkcjonariusze SWW wykonują czynności operacyjno-rozpoznawcze oraz analityczno-informacyjne, mają prawo do użycia broni palnej oraz uprawnienia wynikające z ustawy o ochronie osób i mienia w zakresie dotyczącym funkcjonariuszy i żołnierzy wykonujących zadania z zakresu ochrony fizycznej obiektów SWW. Wśród najważniejszych zadań realizowanych na bieżąco przez Służbę Wywiadu Wojskowego wskazać należy: gromadzenie i przetwarzanie informacji o istotnym znaczeniu dla bezpieczeństwa potencjału obronnego, zdolności bojowej oraz warunków realizacji zadań przez SZ RP; rozpoznawanie i przeciwdziałanie zagrożeniom militarnym godzącym w obronność RP oraz zagrożeniom międzynarodowym terroryzmem; rozpoznawanie międzynarodowego obrotu bronią, amunicją i materiałami wybuchowymi oraz towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa oraz proliferacji broni masowego rażenia; uczestniczenie w planowaniu i przeprowadzaniu kontroli realizacji umów międzynarodowych dotyczących rozbrojenia; rozpoznawanie i analizowanie zagrożeń występujących w rejonach napięć, konfliktów i kryzysów międzynarodowych, mających wpływ na obronność państwa oraz zdolność bojową SZ RP, a także podejmowanie działań mających na celu eliminowanie tych zagrożeń oraz prowadzenie wywiadu elektronicznego na rzecz SZ RP oraz przedsięwzięć z zakresu kryptoanalizy i kryptografii.

W zakresie kontrwywiadowczym zadania na rzecz SZ RP wykonuje Służba Kontrwywiadu Wojskowego (SKW) – służba specjalna właściwa w sprawach ochrony przed zagrożeniami wewnętrznymi dla obronności państwa, bezpieczeństwa i zdolności bojowej Sił Zbrojnych RP oraz innych jednostek organizacyjnych podległych lub nadzorowanych przez ministra obrony narodowej. W tym celu SKW realizuje szereg działań, związanych z przeciwdziałaniem szpiegostwu, korupcji w obszarze zagrożeń dla obronności państwa, zagrożeniom dla jednostek, obiektów i urządzeń o znaczeniu obronnym oraz zapewnianiem cyberbezpieczeństwa SZ RP. Prowadzi także działania na rzecz bezpieczeństwa i badań naukowych oraz prac rozwojowych prowadzonych na rzecz zwiększenia bezpieczeństwa militarnego Polski.

Przemysł obronny. Przemysłowy potencjał obronny (PPO) tworzą zasoby materialne i niematerialne polskiego przemysłu, zaspokajające potrzeby obronne państwa, w tym potrzeby SZ RP dotyczące wyposażenia w uzbrojenie i sprzęt wojskowy (UiSW). Obecnie na PPO składają się m.in. spółki prowadzące działalność gospodarczą na potrzeby bezpieczeństwa i obronności państwa, w których właścicielem większości akcji lub udziałów jest Skarb Państwa; przedsiębiorstwa, których organem założycielskim jest minister obrony narodowej; jednostki badawczo-rozwojowe oraz spółki realizujące obrót z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa. Coraz większe znaczenie na krajowym rynku obronnym zaczynają posiadać firmy bez udziału Skarbu Państwa.

Źródło: Biała Księga Bezpieczeństwa Narodowego RP, 2013